POLFAR i LOFAR-ERIC

Decyzja o zaangażowaniu się polskich zespołów naukowych w rozwój systemu LOFAR była naturalną konsekwencją współpracy międzynarodowej rozwijanej przez krajowe środowisko radioastronomów od lat 80-tych XX wieku, m.in. w ramach europejskiej i ogólnoświatowej sieci interferometrycznej VLBI. Deklarowana chęć budowy w Polsce 3 stacji systemu LOFAR sprawiła, że polscy naukowcy od początku odgrywali istotną rolę w pracach nad rozwojem i konsolidacją systemu.

Formalne nawiązanie krajowej współpracy na rzecz udziału Polski w LOFAR nastąpiło w 2007 roku wraz z powołaniem do życia konsorcjum POLFAR obejmującym obecnie 12 instytucji:

• Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie (koordynator), właściciel stacji PL612 w Bałdach,
• Uniwersytet Jagielloński w Krakowie, właściciel stacji PL611 w Łazach,
• Centrum Badań Kosmicznych PAN w Warszawie, właściciel stacji PL610 w Borówcu,
• Poznańskie Centrum Superkomputerowo – Sieciowe (afiliowane przy Instytucie Chemii Bioorganicznej Polskiej Akademii Nauk),
• Uniwersytet Zielonogórski, 
• Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu,
• Centrum Astronomiczne im. Mikołaja Kopernika Polskiej Akademii Nauk w Warszawie,
• Uniwersytet Przyrodniczy we Wrocławiu,
• Uniwersytet Szczeciński,
• Narodowe Centrum Badań Jądrowych, Świerk, Warszawa
• Uniwersytet we Wrocławiu,
• Uniwersytet Adama Mickiewicza w Poznaniu

W latach 2007-2020 pierwszą przewodnicząca Konsorcjum była prof. dr hab. Katarzyna Otmianowska-Mazur (UJ Kraków), obecnie funkcje tą pełni prof. dr hab. Andrzej Krankowski (UWM w Olsztynie).

W roku 2010 konsorcjum z sukcesem zaaplikowało o umieszczenie LOFAR na pierwszej Polskiej Mapie (Drogowej) Infrastruktury Badawczej, stanowiącej podstawowy instrument polityki naukowej państwa wykorzystywany do długoterminowego planowania i zarządzania rozwojem strategicznej infrastruktury badawczej w Polsce z udziałem polskich zespołów naukowych w najważniejszych europejskich i międzynarodowych przedsięwzięciach tego typu. W 2015 (decyzja nr 7/176/6/2015), 2020 (decyzja nr DIR/PMIB/2020), 2026 (komunikat MNiSW z dnia 4 sierpnia 2026) MNiSW ponownie umieszczało działalność POLFAR na PMIB. 

Miało to istotny wpływ na uzyskanie przez konsorcjum w 2013 roku dofinansowania z Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego na budowę 3 polskich stacji systemu LOFAR w ramach strumienia finansowania tzw. dużej infrastruktury badawczej (decyzja nr 6339/IA/158/2013.1). Pozyskane środki pozwoliły konsorcjum na zakontraktowanie budowy stacji w Bałdach (k. Olsztyna), Borówcu (k. Poznania) oraz Łazach (k. Krakowa), zarządzanych odpowiednio przez UWM w Olsztynie, CBK PAN w Warszawie oraz UJ w Krakowie, a także na podłączenie polskich stacji do sieci informatycznej LOFAR w oparciu o infrastrukturę krajowej sieci światłowodowej PIONIER.

Z początkiem 2016 roku polskie stacje stały się funkcjonalnie częścią systemu LOFAR i rozpoczęły prowadzenie obserwacji radioastronomicznych i monitorowanie przestrzeni kosmicznej w ramach tzw. Kluczowych Projektów Naukowych (ang. Key Science Projects) LOFAR wchodząc w skład the International LOFAR Telescope (ILT).

Od 20 grudnia 2023 roku decyzją wykonawczą Komisji (UE) 2023/2881 polskie stacje LOFAR wraz z konsorcjum POLFAR weszły w skład konsorcjum na rzecz europejskiej infrastruktury badawczej: Sieć Radiowa Niskiej Częstotliwości (LOFAR ERIC).

W latach 2016-2026 udział Polski w pracach konsorcjum byłfinansowany przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego w ramach realizacji projektu „Udział konsorcjum POLFAR oraz grupy roboczej POLFARO w europejskiej strukturze ILT” (decyzja nr DIR/WK/2016/05 oraz umowa nr 2021/WK/02)

W latach 2023-2026 POLFAR przeprowadziło pierwszą obowiązkową modernizację wszystkich polskich stacji LOFAR (LOFAR 2.0). Modernizacja ta przebiegała w ramach realizacji projektu: „Udział konsorcjum POLFAR oraz grupy roboczej POLFARO w europejskiej strukturze ILT na lata 2021-2026” finansowanego przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego (umowa nr 2021/WK/02).

Z przewidywaną czułością i zdolnością rozdzielczą LOFAR 2.0 wraz z utworzonym w dniu 20 grudnia 2023 roku europejskim konsorcjum LOFAR-ERIC stanowi obecnie komplementarną infrastrukturę badawczą do obecnego na mapie drogowej ESFRI projektu SKA realizowanego na południowej półkuli Ziemi (w Australii i RPA).

Ponadto LOFAR pozostanie w następnej dekadzie najpotężniejszym na Ziemi narzędziem radioastronomii ekstremalnie niskich częstotliwości (zakres LBA), gdyż SKA nie osiągnie tak dużych zdolności rozdzielczych na niskich częstotliwościach. Zapewniają to natomiast stacje międzynarodowe LOFAR (w tym 3 polskie).